DILI: Promosaun deviza ba Ofisiál Superiór Polisia Nasional Timor-Leste na’in 62 iha Sentru Formasaun Polísia Komoro, Sabadu (21/03), hamosu polemika hafoin ofisiál feto ida, Superintendente Polísia Julia da Gama, deklara katak nia hetan diskriminasaun iha prosesu ne’e.
Iha serimónia ne’e, Primeiru Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, husu atu instituisaun PNTL promove nafatin igualdade jéneru no fó oportunidade boot liu ba feto sira iha promosaun no lideransa.
“Ha’u horseik hasoru Sekretáriu Estadu Igualidade husu dehan ‘aban ba ka la’e?’,(SEI dehan) ‘ha’u lakohi ba tanba fó promosaun ne’e feto ida de’it, ne’e mak ha’u la bá’. Ne’ebé iha rekrutamentu no buat sira ne’e ha’u hatene, fofoun imi iha tinan 26 liu ba kotuk ne’e imi la enkoraja feto sira sai polísia, ikus ne’e loke dalan ona ba sira atu tama,” dehan PM Xanana.
Xanana dehan, iha ninia observasaun durante formaturaba promosaun deviza ne’e, feto ida ka rua de’it, maibé to’o ikus mak hetan grupu ida feto hotu de’it, nune’e nia sente kontente, inklui banda mós feto na’in rua mak iha laran.
“Ne’ebé ama sira ne’ebé sai Ajente Polísia servisu ho di’ak, hanorin malu ho mane sira, ba komunidade sira lalika uja kedas forsa ka ameasa, hamaus, ita-nia servisu mak ida ne’e, kria kondisaun iha hahalok oinsá atende nian,” nia hatete.
Polisia Feto ne’ebé sente diskriminadu
Maske nune’e, iha sorin seluk, Superintendente Polísia Julia da Gama kestiona transparénsia no justisa iha sistema promosaun.
Superintendente Polisia Julia da Gama lamenta ho desizaun Komandante Jerál PNTL, Komisáriu Jerál Polísia Henrique da Costa, ne'ebe solisita ba Ministru Interiór, Francisco da Costa,hodi esklui nia husi lista promosaun deviza.
Tuir dadus fiksa husi Ministeriu Interiór ne’ebé públika iha 19 Marsu, ofisiál Superiór na’in 63 mak sei hetan promosaun deviza.
Maibe, iha minutu ikus, Komandante Jeral PNTL liu husi despaisu ida ne’ebé hato’o ba Ministru Interior hatete katak la autoriza Superintendente Polísia Julia tuir promosaun deviza.
“Ha’u hetan despaixu husi Gabinete Komandante Jeral PNTL Komisariu Henrique da Costa.Ha’u la hetan asinatura husi see-see, Sesta 20 Marsu hale’u tuku 11:10 oras Timor-Leste, deside ha’u tenke sai husi liña formatura, labele hetan oportunidade iha promosaun diviza ne’e, mais nu’udar Polísia feto ne’ebe matenek sempre kumpre,” dehan Julia ba jornalista sira hafoin partisipa iha serimonia promosaun diviza.
Nia duvida ho desizaun ikus Komandu Jerál PNTL nian hodi la envolve nia iha promosaun idane’e, maske iha Ofisiál Superiór Polísia na’in 62 ne’e balun iha hela kazu iha Tribunál.
Nia mós kestiona tanbasa pesoal sira ho inisial BZ no AQ ne’ebé suspeita ba kazu falsifikasaun dokumentu ba veteranu nian no iha mós ofisiál superior Polisia ho inisiál DM no IC ne’ebé suspeita ba kazu infrasaun disiplinar rejista hela, maibé sira iha oportunidade atu hetan promosaun diviza la ho estatutu demoradu.
Nia mós sente duvida tanba pesoal balun ne’ebé hetan promosaun komete iha kazu krime faan kombustivel PNTL nian no daudaun ne’e ninia kazu iha hela tribunal, maibé ninia estatutu promosaun ne’e la demorandu.
“Infelizmente ha’u ladun kontente ne’e mak ha’u haree despaixu ne’e mai direita loos ha’u de’it. Ha’u-nia hakarak ne’e transparente. Tenke halo prosesu ida ne’ebé ekilibriu no profissional,” nia hatete.
Nia konsidera, promosaun deviza ba tinan ne’e hamosu diskriminasaun boot ida ba feto.
Kona-ba razaun ninia promosaun demoradu, Julia dehan, nia kazu foin rejistu iha 24 Fevereiru 2026, maibé nia kazu ne’e laos krime agravadu ka omesidu.
“Ha'u laos (hanesan) balun be faan kupon ulun hitu, kada kupon rihun ida, ne'e kualidade ida ne'ebé mais agravadu.Ha'u lakoalia kontra orden, maibé ha'u kontra direitu ida ne'ebé ke hetan la posibilidade loron ohin,”katak nia.
Maske nune’e, nu’udar ofisiál Superiór PNTL nia la sente tristeba desizaun ne'e, maibé nu'udar membru PNTL nia sente lakon konfiansa ba nia Komandante.
“Tanba sa tenke triste feto ne'ebé mak brani luta hasoru diskrimisaun, tenke foti risku, tanba nia hatene katak nia halo ona, nia fuan boot atu simu nafatin ninian gravidade risku sira ne'ebé iha, entaun ha'u hatete katak ha'u lalakon oportunidade mais ha'u lakon konfiansa de'it,” katak nia.
Julia deklara, nia koalia sai kestaun ne’e laos de’it ba ninia an, maibé mós ba feto hotu-hotu ne’ebé haknar an iha PNTL ne’ebé dezanimada no diskriminadu ba desizaun ne’ebé Komando foti.
Tuir nia, lei sira ne’ebé eziste, husi regulamentu disiplinar PNTL to’o Konstituisaun Repúblika hatuur katak bainhira ema ne’e kondenadu tiha ona mak foin bele impede ninia prosesu tomak.
“Bele hatete katak pasajen ida importante, infrasaun displiñar ne'ebé ha'u hetan la sura ba kotuk maibé sura fali mai oin,” nia lamenta.
MI: Nia kazu iha hela prosesu investigasaun
Ba kestaun ne’e, Ministru Interiór Francisco da Costa Guterres hatete, despaixu ba Superintendente Polísia Julia da Gama ne’e demora tanba nia tenke rezolve uluk ninia problema.
“Kazu ne’e ha’u labele dehan sai.Tanba nia problema iha hela prosesu investigasaun nia laran entaun husu tau demora. Signifika nia sei la promove, husik prosesu ne’e hotu.Ohin despaixu ne’e imi rona to, durante fulan ualu kazu ne’e hotu ka la hotu nia tenke hetan pomovidu,” katak nia.
Kona-ba kazu husi ofisial superior seluk ne’ebé kontinua hetan promosaun, Ministru ne’e dehan, labele kompara Julia nia problema ho kazu seluk.
“Lae ita-boot labele kompara Komandante B***lo nian ne'e buat selukida.Ha'u la simu karta ruma iha ha'u-nia meza leten kona Komandante B***lo nian. Ha'u so simu de'it karta ne'e ba señora ne'e,” dehan nia.
Tanba ne’e, Ministru hatutan, bazeia ba karta ne’ebé nia simu, nia fó prazu fulan ualu ba Superindenten Polisia Julia hodi rezolve nia problema mak foin halo promosaun ba nia.
“Ha'u labele ko'alia sai-nia problema ne'e todan ka kaman, mais karta ne'e mai prosesa i iha oito meses hotu ka la hotu nia tenke ser promovidu. Ne'e iha despaixu klaru, ne'ebé ha'u la simu karta husi seluk, ha'u simu karta ida ne'e de'it,” katak nia.
PM husu hadook an husi GAM
Primeiru Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, husu ba ofisial superior PNTL na’in 62 ne’ebé hetan promosaun deviza labele mete iha Grupu Arte Marsiais, maibé servi de’it ba povu no nasaun.
Tuir Xanana, membru PNTL ne’ebe mete GAM,bainhira ba sae tiha sinturasun foun no fila mai, fahe fali joven sira, to’o família barak fahe malu, entre aman ho oan,tanba de’it aman pertense bá grupu ida no oan pertense bá grupu seluk,ne’ebé halo família ne’e la rona malu.
Bainhira governu dasia foti desizaun atu taka GAM no problema mosu entre grupu ida ho grupu seluk, bolu Polísia mai atu halo atuasaun, Polísia ne’e pertense mós iha grupu ida entre grupu sira ne’e.
Ho nune’e, atuasaun ne’e laiha ona ekilíbriu, grupu seluk ne’ebé rahun didi’ak mak sala fali tanba Polísia pertenese bá grupu seluk ne’e.
“Tanba ne’e mak ha’u husu apelu boot tebtebes baita tomak atu defende povu ida ne’e. La’ós atu ajuda fali joven sira ne’ebé lakon tiha ona konsiénsia atu estraga malu fali iha sosiedade nia le’et,” katka nia.
PM Xanana hatutan, Governu mós halo hela análiza bá Intsituisaun PNTL kona-bá saida mak halo ona duranteninia ezisténsia, saida mak di’ak ona, no saida mak seidauk di’ak hodi buka kurize.
Iha biban ne’e, PM Xanana husu mós ba PNTL atu iha ninia atuasaun sira tenke respeita sidadaun sira liu husi ko’alia ho sira no lalika uza violénsia.
“Ida ne’e mak ita-nia ezersísiu hodi hanorin ita-nia povu, joven sira no sosiedade tomak oinsá ita bele moris iha dame nia laran. Ita kaer mesak ita-nia kuda talin, imi iha obrigasaun boot-liu bá iha prosesu dame,” dehan Xefe Governu ne’e.
Iha demokrasia nia laran, Xanana hatete, labele proibi ema atu hakilar tuun-sa’e, maibé mós nu’udár Polísia tenke prepara an atu responde situasaun sira ne’ebé ema balun organiza karik atu hanoin aat bá rai ne’e.
“Tanba ne’e bá Komandu no seksaun sira hotu ne’ebé Polísia kobre, husu atu tuur hamutuk nafatin ko’alia bá malu hodi halo prevensaun,” nia husu.
Iha fatin hanesan, Komandante Komandu Munisípiu Dili, Komisáriu Asisténte Orlando Gomes hatete, ho promosaun ida ne'e labele sai orgullu ida, maibé sai sasukat ida hodi mellora servisu ne'e di'ak liu.tan.
“Ha’u ohin promove husi postu Superinte Xefe Polísia ba Komisáriu Asisténte Polísia.Ho promosaun ida ne'e aumenta responsabilidade morál hodi ita hakas aan liu tan mellora servisu ne'ebé di'ak ba nasaun no povu,” dehan nia.
Nu’udar ajente PNTL, Orlando kompromete sei serbisu tuir Lei no orden no leál ba orientasaun Komandu.
“Ha'u hanesan komandante sei enkoraja hodi husu ba membru hotu atu serbisu tuir lei no orden,” katak nia.
Entretantu, Promosaun Ofisiais Superiores PNTL na’in 62 ne’e kompostu husi Promosaun Superintendente Asistente Polísia bá Superintendente Polísia na’in 23, Superintendente Polísia bá Superintendente Xefe Polísia na’in 22, no Superintendenre Xefe Polísia bá Komissáriu Assistente na’in 17.