Diretora Ezekutivu JSMP, Ana Paula Marçal hatete, asuntu ne’e importante duni, tuir lolos tenki avalia fali hare ba servisu setór justisa nian liga ho kazu krime sira ne’ebe durante ne’e nafatin kontinua rejista iha tribunais sira aumenta bebeik kada loron.
Nia dehan, tuir ponte de vista JSMP ni’an, loos duni lei sira ne’e desde tama iha ein vigór hanesan kódigu penál, kódigu prosesu penál no kógidu sivil no lei oan sira seluk, balu ninia implementasaun tama ba tinan 20 resin no balu tinan 15 no balu tinan 10 ona, balu foin tinan 5.
Maibe tuir nia, maske lei ninia implementasaun tinan barak ona, maibe sidadaun barak mak menus koñesimentu, tanba Ministériu Justisa ladun halo sensibilizasaun ba iha sidadaun sira iha area rurál.
“La’os sidadaun hotu-hotu kedas la hatene tama ba krime sira, onestu de’it sidadaun la hatene mak lei ne’e signifikadu no titulu no numeru husi lei ne’e. Sira hatene katak, oho ema ne’e krime labele ne’e lei bandu, maibé ba direitu sira seluk iha lei oan sira preve direitu karik sai vitima atu hetan asitente legal no sai arguido hetan defeza ka lae ba kazu sira, maibe la’os hotu iha balu la hatene”, Diretora ne’e esplika ba jornalista sira iha kna’ar fatin, kolmera, Segunda ( 12/01).
Nia mos hateten, durante ne’e JSMP realiza programa treinamentu ba iha suku sira, simu mos preokupasaun husi sidadaun sira liu-liu inan sira ne’ebe balu la hatene kona-ba sira nia direitu hanesan bainhira hasoru kazu sira hanesan violensia domestika, sexual no ezersisiu poder paternal.
“Ida ne’e onestu ami halao treinamentu ba munisipiu to’o suku sira, inan feton sira barak mak hateten, o oan ne’e iha direitu atu hetan alimentasaun husi aman no inan tuir ita nia kodigu penal no sivil”.
Iha biban ne’e, Diretora ne’e husu ba Ministeriu Justisa ne’ebe iha knaar hodi divulga informasasaun no lei sira ba iha sidadaun sira iha Munisipiu to’o ba iha Suku sira ne’ebe mak izoladu la hatene bainhira hasoru kazu sira, tanba sira la hatene kona-ba prosesu sivil sira no krime sira seluk preve iha lei.
“Iha kazu sira akontese liu-liu kona-ba sira nia direitu fundamental ne’e sira la hatene, ita onestu deit, oho ne’e sira hatene ne’e labele, maibe kona-ba direitu ne’ebe hetan ajuda ne’e sira la hatene, se ha’u sai vitima ba kazu ida ne’e ha’u iha direitu ka lae atu indemiza ba kanek ne’ebe iha”, esplika nia.
Nia rekomenda, atu Ministeriu Justisa kolobora ho ONG nasional no internasional sira inklui media sira no xefe suku sira atu bele divulga informasaun ba sidadaun sira kona-ba lei lejislasaun sira.
“Ladun justu sei lei kuandu ein vigor ona ema hotu tenki hatene, nia atu hela iha area rural los, maibe nia mos kesi metin ona ba lei sira, ba justisa karik nia la hatene, tanba ne’e ita ne’ebe iha fasilidade tenki to’o iha ne’eba divulga, hanesan governu karik tenki ba divulga”, Nia fundamenta.
Entretantu, JSMP mos Monotoriza ba iha tribunal nota katak, sidadaun barak mak duvida ho lian sira, bainhira sira hasoru kazu ruma, Ministeriu Publiku sempre halo akuzasaun ho lian Portuges.
“Ami husu lei sira ne’e mos atu divulga karik ho lian tetun ka sira nia lian materna para sira bele komprende, kuandu kazu ne’ebe tama iha tribunal ne’e ema dehan susesu. Kuandu sira sai vitima no arguido karik nia komprende, bainhira nia tama prizaun pelemenus nia komprende no merese duni,” Reforsa nia.
Tuir nia, bain-hira sidadaun ida komete krime ka sai vitima ruma pelemenus nia komprende prosesu, pelemenus nia hatene lian ofisial tetun ne’e, la’os mai ho lian portuges sira ne’ebe la hatene sai duvida.
Aliende, JSMP mos nota katak, dalabarak akuzasaun sira husi Ministeriu Publiku sempre ho lian portuges, nomos sira la komprende didiak termu juridiku sira, se ba oin mak kontinua manteim sei prejudika bo’ot.
“Maske justisa ne’e ema dehan lian portuges diak liu, tanba termu ne’ebe barak, tetun ne’e menus, maibe pelumenus ita mos bele uza lian tetun, tanba la taka dalan, tanba interese ne’e ema sira buka justisa ne’e, la’os ema atu mai hare lingua ne’e, maibe ema ba oinsa mak atu komprende”, Esplika nia.
“Ami sujere atu uza lian tetun para ema sira ne’ebe uluk la konsege eskola portuges, no balu ladun hatene, nune’e diak liu uza lian tetun. Ba sira hatene portuges bele uza, no sira ne’ebe la hatene tenki uza lian tetun, tanba ne’e situasaun obriga, bainhira sira tama tribunal sira persiza esklarese kazu sira favor ho lian tetun, la’os iha julgamentu deit, maibe iha desizaun ne’ebe fo ba nia”, nia deklara.
Nia mos husu ba Juiz no Ofisial Justisa sira atu esplika didiak bainhira iha desizaun ruma ba kazu sira, maske ho lian tetun, maibe persiza esplika para ema bele komprende, la’os deit ho nofitikasaun deit.
