Tribunál aplika pena prizaun tinan-tolu no suspende tinan-tolu ba Teofilo Caldas Featured

By Agustino Gama Abril 24, 2026 591
FOTO: Espesial FOTO: Espesial

DILI: Tribunál Judisiál Primeira Instánsia Dili (TJPID) kinta (23/04) liu-husi Juiz José Gonsalves lee leitura akordaun ba kazu Maus tratús ne'ebé envolve husi  Eis Sekretáriu Estadu Arte Kultura (SEAK), Teofilo Caldas.

Arguidu Teofilo Caldas akuzadu ba krime Maus Tratus ne'ebé previstu no punidu iha artigu 152 husi Kódigu Penál Timor-Leste tanba prátika krime refere hodi rezulta nia feen kaben LM mate iha 2021.

Nune'e iha Kinta ne'e Tribunál liuhusi akordaun ne'ebé iha hodi aplika pena prizaun tinan-tolu no suspende ba tinan tolu.

Molok tama ba leitura akordaun Tribunál liu husi Juiz José Gonsalves halo apresiasaun ba rekerimentu sira husi Ministeriu Públiku nian no parte Asisténte lezada LM.

Iha rekerimentu dahuluk husi Asisténte nian ne'ebé solisita ba Tribunál katak atu autoriza Rádiu Televizaun Timor-Leste Empreza Públika (RTT,EP) hodi halo tranzisaun direta kobertura iha sala julgamentu, nune'e povu bele akompaña ho transpante kona-ba kazu ida ne'e.

Maibé Tribunál liuhusi Juiz José Gonsalves la aseita hodi ondeferr tiha prosesu ne'e ho fundamentu katak la presiza halo transmisaun direta ba kazu ida, tanba dezde prosesu julgamentu ba kazu ne'e hetan nakloke no hetan asiste  husi públiku, família lezadu no arguidu no ba sira ne'ebé fó asisténsia inklui sosiedade sivil no ba kazu ne’e Tribunál laiha interese Tribunál so iha de'it interese hodi halo desizaun ne'ebé hakarak ba desizaun ne'ebé ba justisa ne'ebé justu.

Alende ida ne'e, iha sala julgamentu Asisténte leza LM liuhusi Ministériu Públiku husu ba Tribunál atu halo alterasaun no kualifikasaun Juridiku ba krime Maus Tratus husi artigu 152 ba krime Maus Tratus Konjuje ne'ebé previstu iha artigu 156 Kódigu Penál Timor-Leste.

Maibé iha Tribunál nia fundamentasaun Tribunál prefere hili halo de'it faktu subtansial no la subtansial  husi artigu 273 husi  Kódigu Prosesu Penál hodi fó biban ba Tribunál hodi konsta tan faktusi ne'ebé la tau iha akuzasaun.

Husi faktus sira ne'ebé mak Tribunál konsidera la integra iha akuzasaun mak  hanesan arguidu nia oan haree nia aman arguidu balu duni nia Ama matebian LM no sira manda kedan foti grafia ne'e ba nia bin.

Nune’e mós, faktu seluk mak  molok ne'e tuir deklarasaun husi sasin sira hateten katak arguidu Teofilo Caldas ho lezada LM antes iha ona problema.

Enkuantu, faktus seluk ne'ebé mak Tribunál hetan arguidu perante julgamentu ne’e mak momentu ne'ebá arguidu ba dere odamatan atu  foti labarik nia popok maibé lezada la hader.

Maibé faktu ida tan mak momentu ne'e arguidu hader ba fase bikan, nune'e ba dere odamatan, maibé lezada la hader iha de'it kama laran ida ne'e faktu foun ne'ebé la integra iha akuzasaun.

Iha faktu ida mak durante julgamentu hafoin lezada la hader husi kama Arguidu hato'o kedan ema sira uma laran hodi ba tebe odamatan hodi nune'e lori argudu sai mai.

Aliende ne’e, faktu ida tan mak Tribunál haree arguidunkesi lezada hodi izola lezada kama laran nune'e rezulta lezada tanis.

Reforsa faktu ida tan ne'ebé Tribunál deskobre tan mak relatóriu médiku ne'ebé aprezenta durante julgamentu la sufisiente ba lezadu hodi ho forma justa kauza katak lezada Suisida.

Maibé hafoin Tribunál halo tiha ba materia subtansial no la subtansial hodi inyegra faktu foun sira ne'e ba akuzasaun Ministeriu Públiku ne'ebé repzenta husi Prokuradór Luis Hernani Rangel la aseita no mantein hodi hodi alterasaun kualifikasaun Juridiku ba krime Maus Tratus ba Maua mós Tratus Konjuje.

Desizaun

Nune'e, Tribunál liuhusi Juiz José Gonsalves halo kedan leitura akordaun no iha leitura akordaun ne'e hateten faktus provadu katak lezada ho arguidu Teofilo Caldas nu'udar feen no laen ne'ebé forma família iha 1995 iha oan nain haat.

Iha faktu provadu mós katak 2021 arguidu iha sein justifikasaun justa kauza arguidu halo agresaun fiziku lori liman sikun hasoru lezada iha nia kakorok no kotuk laran lezada sente moras.

Faktu provadu katak hafoin arguidu halo tiha asaun ne'e nia telefone ba kedan ba polísia no testemonia Brigida katak arguidu baku nia.

Provadu mós katak sasin haree duni katak  lezadu kanek duni no lezadu rasik konta ba sasin katak “Maun Teofilo Caldas baku ha'u”.

Faktu provadu katak Iha loron 9 Maiu 2021 arguidu ho lezadu halo diskusaun nune'e rezulta arguidu soku lezadu hodi kona nia kotuk no lezada nia liman kabun ho hahalok arguidu nian ne'e prátika no provaka lezada sente moras iha kotuk no liman kabun.

Iha loron hanesan ba sasin  Brigida nia uma, nune'e sasin hasai tiha lezada nia foto hodi manda ba Aman. Nune'e sasin sira sira kestiona hahalok arguidu nia hahalok.

Provadu mós katak arguidu tama ba lezada nia kuartu laiha razaun atu foti nia sasán, maibé lezadu taka odamatan husi laran.

Faktu provadu katak arguidu Teofilo Caldas tuku duni lezada no rezulta perturbasaun fízika ba sofrimentu ne'ebé nia iha.

Faktus mós provadu katak rezultadu  médiku ne'e la sufisiente para atu hateten katak lezada ne'e Suisida. Tanba sinál ne'ebé lezada nia kakorok ne'e la'ós sinál tara aan, maibé ne'e rezultadu husi Arguidu nia liman kona bainhira iha diskusaun ho lezada.

Provadu mós katak ho arguidu nia hahalok ne'e forma diliberada  hodi kauza tanis no sofrimentu ba lezada, maibé arguidu hatene katak aktu ne'e ladiak maibé arguidu ho konsientente kontinua prátika hahalok, ikus mai rezulta lezada sofre.

Faktus la aprovadu

La aprovadu mós katak arguidu nega faktus hotu iha julgamentu,  maibé arguidu durante julgamentu konfesa faktus parsiálmente ba iha kazu. La aprovadu mos  katak hatudu arguidu halo asaun hasoru lezada beibeik.

Nune'e Tribunál konsidera katak sasin nia deklarasaun ne'e korresponde no kuerrente no konsta iha autus entaun Tribunál entende katak liliu Tribunál baku arguidu baku lezadu ne'e Tribunál tau konsidera no konfiansa katak lezadu nia oan durante julgamentu.

Nune’e, Tribunál konsidera aktu ne'ebé arguidu halo ne'e no prodús laiha tratamentu kruel.

Nune'e Tribunál julga  prosidente uza meus provas deklarsaun sasin na'in tolu  Juliao, Brigida no sasin ida tan  ne'ebé durante aprezenta durante iha julgamentu Tribunál uza duni sasin ba meu de prova, Tribunál valoriza ida tanba sira nia deklarasaun ne'e serve, maske sira rona husi ema seluk la marka prezensa iha akontesimentu tanba bazea ba fotografia ne'ebé lezada fó ba Brigida.

Tribunál iha nia desizaun valoriza relatóriu médiku fotografia ne'ebé sasin sira aprezenta  durante iha julgamentu nu'udar meu de prova.

“Nune'e Tribunál entende hodi halo alterasaun no kualifikasaun Juridiku husi krime ne'ebe imputa ba arguidu husi Maus tratus ba Maus tratus Konjuje ho krime ida ne'e nia moldura Penál tinan rua too tinan neen,”.

Husi faktus sira ne'ebé Tribunál julga prosidente provadu katak krime ne'ebé imputa ba arguidu ho forma integradu nune'e arguidu komete duni krime ne'e.

“Nune'e, Tribunál entende hodi aplika pena prizaun tinan-tolu no suspende ba tinan tolu ba arguidu", Juiz José Gonsalves deklara iha sala julgamentu.

Juiz José hateteten, momentu arguidu halo aktu hasoru lezada nia asume hela kargu polítiku.

Juiz José hateten, haree ba arguidu nia oan sei presiza nia aman nia domin,  tanba nia inan mate ona, tanba ne'e Tribunál entende fó aplika de'it pena prizaun tolu suspende ba tinan tolu.

“Desizaun mak ne'e karik la satisfas  karik ba desizaun ne'e injustisa ba ita, labele nonok halo rekursu", Juiz José afirma.

Tribunál iha nia desizaun mós aplika kustu judisiriu ba arguidu dólar neen nulu.

Hafoin desizaun Assistente Lezada LM, Olivio Barros hateten,desizaun ne'e la dun justu, tamba loloos tuir ami-nia entendimentu husi parte familia no hanesan Assistente ninian haree katak nia kastigu devia todan liu ida ne'e, nia devia kastigu pena efetivu iha prizaun la'os nia atu hetan suspensaun fila-fali.

“Tamba hanesan ohin Tribunsl ninia eskplikasaun desizaun ida ohin ne'e,signifika nia la tama prizaun kastigu iha kadeia nee efetiva lae,nia hetan suspensaun ba iha tinan tolu entaun efetivamente nia la ba tur iha kadea ne'eba nia kumpri desizaun tribunal ninian durante ringan tinan ne'e tamba nia supende ba iha tinan tolu efetivu tinan tolu,” nia dehan

Hanesan Asisténte nia espetativa lolos husi familia  prova buat hot-hotu rekeminentu sira balu ne'ebe mak lubuk ida hatoo ba Tribunal katak loloos iha prossesu ida ne'e, tenke iha alterasaun ba iha faktu no kualifikasaun Juridiku.

“Maibe ida ne’e hotu Tribunal la simu,tamba ne'e mak mai ho kastigu ida hanesan ne'e.Entaun ami hanoin ho Ministeriu Públiku no parte assistente sei halo rekursu,sei tetu karik sei iha possibilidade boot atu halo rekursu ba iha desizaun Tribunál  ninian,” Nia haktuir.

Nia dehan, hanesan ohin Tribunál esplika ona,katak prazu ba rekursu parte sira ninian,sei sura bainhira Tribunal notifika ho hakerek desizaun ida ohin ne'e,leitura ho verbal ida ne'e bainhira simu ona notifikasaun ba desizaun sei halo rekursu iha loron 30.

Nune'e mós parte Defeza husi Arguidu Teofilo Caldas Advogadu Privadu Pedro Aparicio, agradese tanba prossesu ida nee lao naruk tebe-tebes no ohin konsege Tribunal deside ba iha krime ne'ebe mak imputa ba ba nia kliente.

Nia dehan, segundu parte husi arguidu la aseita ho desizaun ida ne'e, tamba desizaun ida ne'e kondena arguidu ho pena Tinan tolu(3) no suspende ba tinan Tolu(3) katak nia sei la tama komarka.

“Maibe husi parte defeza haree katak desizaun Ida ne'e  laloos, tamba iha prossesu ida ne'e Tribunal tau liu konsiderasaun fundamenta nia desizaun katak arguidu ne'e halo krime,bazeia ba iha deklarasaun husi familia matebian nian,ne'ebe sira rona deit, husi lezada katak,arguidu baku vitima ida ne'e sira rona husi vitima atraves husi telefone,” Nia dehan.

Nia haktuir, Tibunal la tau konsiderasaun ba arguidu nia oan sira ne'ebe mak boot hotu ona,hola feto ona i servisu ona, i sira mai deklara ba Tribunál hateten katak sira nia aman nunka baku sira nia inan entaun fundamentasaun ne'ebe mak Tribunál uza ne'e husi parte defeza haree  fraku teb-tebes .

"Tamba ida ne'e mak husi defeza arguidu nian sei hatoo rekursu,meznu ke arguidu la tama komarka la tama iha prizaun maibe nafatin hatoo rekursu ba iha tribunal rekursu,tamba desizaun tribunal nian ne'e fraku liu, tanba iha nia fundamentasaun kona-ba fo valor prova dokumental prova fotografia ho deklarasaun testamunha sira no mos deklasaun arguidu ninian,husi parte defeza hare katak ladun fundamenta ida ne'ebe ke forte,” Nia konklui.

Rate this item
(0 votes)

Independente Digital TV

Follow us on Facebook

Kalendariu Notisia

« April 2026 »
Mon Tue Wed Thu Fri Sat Sun
    1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30