Dezenvolvimentu Rekursu Umanu, TL Okupa Pozisaun 142 Iha Nivel Mundial Featured

By Ivonia Varela Maiu 20, 2026 54
Brosura bolsa ba timoroan. Foto: FDCH Brosura bolsa ba timoroan. Foto: FDCH

DILI: Tuir dadus husi Programa Nasoins Unidas ba Dezenvolvimentu (PNUD) kona-ba Relatóriu progresu Dezenvolvimentu Umanu tinan 2025 Timor-Leste rejista iha Índise Dezenvolvimentu Umanu (IDH), okupa pozisaun 142 iha nivel mundial.

Prezidente Republika Jose Ramos Horta hatete Bazeia ba dadus husi Programa Nasoins Unidas ba Dezenvolvimentu (PNUD) kona-ba Relatóriu Dezenvolvimentu Umanu 2025 (dadus husi 2023/2024), Timor-Leste rejista hela progresu konsistente iha nia Índise Dezenvolvimentu Umanu (IDH), atinji maizumenus 0,634, neebé koloka nia iha kategoria dezenvolvimentu umanu médiu no iha pozisaun 142.º nivel mundiál.

“Iha kuadru komparativu ida hosi país sira CPLP nian, la inklui Brazil no Portugál, TimorLeste agora daudaun aprezenta segundu indikadór dezenvolvimentu umanu di'ak liu, neebé reflete evolusaun signifikativa iha dékada balun ikus ne'e, bainhira kompara ho valór 0,507 iha tinan 2000” dehan PR liu husi nia dskursu iha ambitu komemorasaun  aniversariu restaurasaun indepedensia ba dala 24 neebé halao iha Tasi-Tolu, Kuarta (20/05).

Xefe estadu hatutan, TL Liu 56% hosi populasaun ho idade menus hosi tinan 25 bensaun ida ne'ebé lori mai TL potensiál boot no responsabilidade boot liu.

Tanba TL nia demokrasia hametin iha partisipasaun sívika no konfiansa iha prosesu eleitorál sira patrimóniu koletivu ida neebé tenke prezerva no aprofunda. Maibé dezafiu estruturál sira perziste ne'ebé labele ignoraka ka adia.

Maibé Parte ida hosi populasaun sei moris iha liña pobreza nia okos,  liu dois tersus hosi timor-oan sira hela iha área rurál sira, iha-ne'ebé asesu ba servisu báziku sira sei limitadu nafatin.

TL nia Ekonomia dependente nafatin ba setór petróleu, enkuantu parte boot hosi populasaun depende ba agrikultura subsisténsia  realidade ida ne'ebé ezije transformasaun.

“Frajilidade sira sei iha,  taxa alfabetizasaun iha área rurál sira besik 67%, no joven barak hasoru difikuldade atu hetan asesu ba empregu no ba formasaun profisionál dezafiu sira ne'ebé afeta diretamente ita-nia polítika públika sira,” prezidente afirma.

PR Horta esplika, iha ensinu superiór, transformasaun ne'e signifikativa. Husi realidade neebé la eziste iha tinan 1974, no hahú ho universidade ida deit iha tinan 2002, ho estudante maizumenus 3.085, no TL aumenta ona ba universidade 20 no estudante maizumenus 68.997, no jerasaun foun neebé kuadru sira kualifikadu.

“Hau fó parabéns ba ema Timor-oan tomak, neebé sira-nia inisiativa posibilita konkretizasaun ba ita-nia Universidade privada lubuk ida,” PR Hatoo.

Prezidente republika mos fó parabéns ba Governu nia apoiu finanseiru ba instituisaun ensinu superiór sira-nee, hodi kontribui ba hadia infraestrutura, ekipamentu no kondisaun ensinu nian.

Universidade sira tenke fornese refeisaun loroloron ida ne'ebé baratu, ho nutrisaun adekuadu, ba estudante ida-idak. Tinan-tinan, estudante foun hamutuk 5.700 resin tama iha ensinu superiór, hodi reforsa baze koñesimentu país nian.

Ohin loron, país ne'e iha PhD liu 200, Mestradu 1.400, lisensiadu 49.000, no titulár baxarel 7.000 resin formadu iha rai-laran no iha estranjeiru.

Programa bolsa estudu ne'e fó bolsa estudu liu 11.700 entre 2011 no 2025, iha nasaun 28. Ida-ne'e, laiha dúvida, maka investimentu estratéjiku ida ne'ebé boot liu iha Nasaun nia kapitál umanu.

Maibé dezafiu nee klaru oinsá atu transforma kapitál umanu nee ba produtividade ekonómika liuhosi reforsa kompeténsia sira, lori edukasaun besik liután ba merkadu traballu no aselera diversifikasaun ekonómika.

Enkuantu, Dadus nee tulun TL atu komprende, ho klareza no responsabilidade neebé boot liu, no atu hanoin katak saida mak presiza halo nafatin. Pergunta sentrál la'ós ona de'it saida maka Timor-Leste konkista ona maibé oinsá atu transforma konkista sira-ne'e ba prosperidade ne'ebé sustentável no inkluzivu.

Rate this item
(0 votes)
Last modified on Kuarta, 20 Maiu 2026 12:07