Parlamentu Nasional liu-husi Komisaun C nia rezultadu fiskalizasaun direta ba EDTL revela katak, desde EDTL sai hanesan Empreza Públika iha tinan 2020, maski reseita anualmente aumenta hela, maibé labele sustenta rásik empreza públiku ne’e nia funsionamentu.
Prezidente Komisaun C PN, Cedelizia Faria dos Santos hatete, komisaun halo fiskalizasaun ba terrenu esnkonntru ho prezidente konsellu ezekutivu EDTL ninian hamutuk ho komisariu no ekipa tomak hodi haree ba ezekusaun orsamentu 2025 nian sira nia planu ba oin no mós haree ba reseitas sira ne’ebé maka sira koleka durante ne’e.
“Reseitas ne’ebé mak iha tinan 2025 EDTL kolleta ona U$$85 milioens ne’ebé sira halo kolekta ba reseita Estadu ha’u hanoin ne’e montante ida di’ak, no sira nia projesaun ba 2026 kuaze sira hakarak kolleta to’o U$$70 milioens hanesan ne’e, ita espera katak ne’e bele kontinua aumenta,” dehan nia, iha Parlamentu Nasionál, Sesta (27/2).
Nia dehan, iha barak mós maka komunidade sira uza hela illegal ne’ebé komisaun ko’ali ho EDTL sira tenke haree hotu, se lae maka impaktu hela ba reseitas ida barak ne’e, espera katak ba oin Governu iha fabrika boboot sira ne’e para bele selu eletrisidade ne’e barak liu tan.
“Tanba ita hatene katak EDTL ne’e sai ona EDTL-EP entaun tenke iha, husi komisaun C nia haree sira tenke iha reseitas rasik para bele kobre sira ninia despezas, tanba sira ninia ezekusaun sira ne’e ita labele haree iha portal tranferensia ita so bele ba direta mak haree iha ne’ebá. Agora ami haree husi reseitas ne’ebá mak sira koleta tanba sira ninia EP ne’e harii iha 2020 reseitas aumenta hela de’it husi tinan ne’ebé harii to’o agora ne’e tinan-tinan aumenta, maske ninia aumetu ne’e kada vez ladun signifikante,” nia dehan.
Iha tinan balu aumentu to’o kuaze U$$ 14 miloens, balu entre US$ 4 milioens to’o US$ 6 miloens, no komparasaun 2024–2025 hatudu ninia kresimentu aumenntu kuaze U$$ 11 millaun. Maibé, kresimentu ne’e seidauk iha nia sustentabilidade atu halo EDTL independente husi transferénsia Orsamentu Jerál Estadu nian.
“Agora ninia osan rasik ne’e ita kompara husi Governu fó ba ne’ebé mak liu husi transferensia Orsamentu Jeral Estadu katak nafatin sei boot, kuaze US$ 100 ital milloens tinan-tinan Governu tenke halo transferensia hela de’it ba EDTL, tanba sira-nia reseita ne’e so bele kobre de’it salariu vensimentu no kapital menor, maibé kapital dezenvolvimentu ho bens serbisu ne’ebé osan ba kombustivel sira so bele uza lai Governu nia osan,” nia afirma.
Nia dehan, komisaun mós preokupa kona-ba pulsa ahi ne’ebé mak Timor ne’e karun bainhira komapara ho nasaun sira seluk, maibé resposta EDTL nian katak tanba sira nia reseitas seidauk boot ne’e.
“Ami mós preokupa kona-ba pulsa ahi ne’ebé mak Timor ne’e karun bainhira ita komapara ho nasaun sira ne’e, entaun sira ninia resposta katak tanba sira nia reseitas seidauk boot ne’e, tanba tuir loloos ne’e sira hakarak reseitas atu aumenta ne’e atu aumenta tan selu pulsa karun liu tan entaun ami la konkorda entaun neste momentu ita sei mantein lai ho 0,12 pur kilomentru oras nian ne’e, sei mantein lai ho ida ne’e,” nia dehan.
Karik ba oin sira dehan posivelmente break ivent point katak to’o iha tinan ida ne’ebé maka osan sira ne’e bele rekoopera ona, bele hetan lukru husi 2030 mak sira foin bele haree sasan sira ne’e, etaun Komisaun preokupasaun maka’as lo’os hela katak kuandu tama ona EP tenke iha reseitas ida ne’ebé mak bot
Rezultadu inspesaun revle reseita seidauk boot tanba mai husi fatór oin-oin. Fator ida mak la iha indústria boot iha Timor-Leste ne’ebé bele kontribui ba reseita. Konsumu barak liu mai husi familia iha uma laran. Iha munisípiu balu, uma kain ida fulan ida bele sosa de’it to’o 5 dolar. Enkuantu reseita boot oituan mak konsentra iha Dili.
Deputadu CNRT ne’e relata mós katak faktor seluk ne’ebé fó impaktu ba reseita seidauk boot ne’e tanba iha instituisaun estadu balu ne’ebé seidauk selu deve ho montante millaun dolares, inklui konsumu ilegal sira no enerjia balun lakon tanba fiu iha dalan ninin sira ahi han no instalasaun la di’ak mós kontribui ba despeza boot.
Iha tempu hanesan, problema sistema pulsa ne’ebé dala ruma error no hetan atake sibernétiku mós sai atensaun. Maske nune’e EDTL informa katak ekipamentu seguransa foun sosa foun atu prevene akontesimentu hanesan ne’e iha futuru.
Hodi hadi’a sistema jestaun aumentu reseita ba Estadu, Komisaun C nia objetivu fiskalizasaun ne’e mós rekomenda ba EDTL atu utiliza enerjia renovável, hanesan instalasaun solar panel iha estrada no edifísiu públiku, atu redús dependénsia ba kombustível. Planu seluk inklui tau fiu eletrisidade iha rai okos hodi prevene ahi mate beibeik.
