PM inaugura projetu sistema irrigasaun modernu iha Laivai-Galata Featured

By Ekiipa INDEPENDENTE Janeiru 13, 2026 145
Estudante sira forma hodi simu prezensa Primeiru Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, molok inaugura projetu konstrusaun sistema irrigasaun modernu iha Galata, Postu Administrativu Venilale, Munisípiu Baukau, Sabadu (10/01).FOTO: media INDEPENDENTE. Estudante sira forma hodi simu prezensa Primeiru Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, molok inaugura projetu konstrusaun sistema irrigasaun modernu iha Galata, Postu Administrativu Venilale, Munisípiu Baukau, Sabadu (10/01).FOTO: media INDEPENDENTE.

LAUTEM: Primeiru Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, inaugura projetu konstrusaun sistema irrigasaun modernu iha Laivai ne’ebé sei fornese bee bá natar ektares 500 iha suku Ililai no suku Euquisi, Postu Administrativu Lautém, Munisípiu Lautém.

Primeiru Ministru dehan, projetu sistema irrigasaun modernu ne’e konstrui bazeia ba polítika Governu dasia nian atu moderniza no aumenta produsaun hare iha rai laran.

Nune'e Primeiru Ministru apela ba agrikultór sira atu kuidadu didi’ak irrigasaun ne’e nune’e bele utiliza ba hasa’e produsaun atu bele hamenus importasaun.

"Projetu ida ne'e obrigasaun governu nia liu husi Ministériu Agrikultura atu halo no ita hein katak iha 2028 ita sei halo tan inaugurasaun atu bele aumenta nafatin produsaun ai-han, nune'e neineik-neineik bele redus importasaun foos. Husu imi atu kuidadu didi'ak, obrigasaun ne'e ba ita hotu nia di'ak no ba ita-nia oan sira-nia di'ak iha futuru," dehan PM Xanana, iha Laivai, Sesta (09/01).

PM dehan, tempu naruk ona mak populasaun konsumu foos importadu, no populasaun iha osan uitoan hodi sosa foos kilo ida-rua no osan ne’e ba hotu rai liur.

Tanba ne’e, responsabilidade Governu nian mak kria kondisaun no responsabilidade autoridade nian mak mobiliza komunidade hodi hasa’e produsaun.

Iha fatin hanesan, Ministru Agrikultura, Pekuária, Peskas no Florestas, Marcos da Crúz esplika prosesu konstrusaun projetu ne’e katak, dezeñu ba irrigasaun lubuk ida inklui irrigasaun Laivai halo kedan desde 2015.

Tanba ne’e, Governu uluk asina kontratu iha 1 Dezembru 2022 no Governu dasia tama iha 1 Jullu 2023, persentajen ba projetuidane’e atinje 11,5%.

"Pratikamente iha tempu ne'ebá seidauk iha buat ruma iha ne'e. Tanba ne'e nono governu hahú servisu hamutuk ho Ministériu Planeamentu no Investimentu Estratejiku, ADN, Sekretariadu Grande Projetu, kontratór mai husi Xina no konsultan Joint Venture entre Timor-oan ho Indonézia. Obra ne'e feitu tanba servisu hamutuk ho Ministériu relevante sira mak temi ona inklui autoridade Munisipál, lokál no populasaun Laivai. To'o projetu ne'e finaliza la iha impedimentu ruma iha ne'e," dehan Marcos.

Entretantu komponente ne’ebé tama iha projetu ne’e mak hanesan, barrajen ho nia naruk metru 80, Vokadura rua ne’ebé ida iha parte liman loos no ida iha parte liman karuk, iha kanál prinsipál hamutuk kilometru 4,3. Iha mós morru protesaun kraik ho leten ho nia medida naruk sorin bá sorin metru 528.  Konstrui uma rua ne’ebé sei utiliza husi pessoál Ministériu Agrikultura nian hamutuk na’in-tolu atu bele tau-matan bá operasaun kanál ida-ne’e.Alende ne’e iha mós konstrusaun estrada ne’ebé nahe ona alkatraun atu fasilita movimentu husi estrada prinsipál to’o iha sentru irrigasaun.

MAPPF servisu hamutuk ho Autoridade munisipál, autoridade lokál, Diresaun Servisu Agrikultura munisipál nian forma ona Assosiasaun Agrikultór atu halo jestaun bá utilizasaun bee iha Sistema irrigasaun refere.

Perante inaugurasaun ne’e, MAPPF entrega mós tratór boot fila rai nian bá agrikultór sira, inklui mákina kuda hare no mákina ko’a hare.

Orsamentu bá projetu ne’e hamutuk $9,361,964.36, responsabiliza husi Kontratór Xina ho naran CICO,  no Konsultant Jenetbi Gumer.Lda JV ho PT Wahana ADYA Indonézia.

Prezidente Autoridade Munisípiu Lautém, Mélio de Jesus agradese bá Governu dasia lidera husi PM Xanana ne’ebé konsege finaliza ona projetu ne’e.

Autoridade munisipál ne’e kontente tanba Governu konsege kria kondisaun bá populasaun iha Lautém, liu-liu iha suku rua atu bele ativa fila fali natar ektares atus resin ne’ebé abandonadu durante tinan 20 nia laran no sei hasa’e produsaun hare iha futuru.

"Nune'e husu ba veteranu sira, foin-sa’e no populasaun en-jerál atu fó apoiu bá nono Governu Konstituisionál hodi fó seguransa bá ekipamentu sira ne’ebé iha fatin idane’e, nune’e bele útil bá tempu naruk", katak nia.

Inaugurasaun iha Galata

Hafoin inaugurasaun iha Laiva, iha loron tuir mai, Sabadu (10/01), PM Xanana inaugura mós projetu sistema irrigasaun modernu iha Galata, suku Uatuhako, Postu Administrativu Venilale, Munisípiu Baucau.

Sistema irrigasaun modernu ne’e nu’udár kompromisu Governu dasia atu halo investimentu substansiál bá infraestrutura bázika, nune’e fornese bee hodi hadi’a produsaun agríkola iha rai laran.

PM Xanana enkoraza agrikultór sira iha área hirak ne’ebé sei sai benefisiáriu bá projetu sistema irrigasaun ne’e atu servisu hamutuk, aproveita kondisaun ne’ebé Governu prepara nune’e hatudu rezultadu di’ak iha futuru.

Prezidente Autoridade Munisípiu Baukau, Veneranda E. M. Lemos Martins lori agrikultór no populasaun tomak Baukau nian agradese PM Xanana tanba ho nia lideransa bele kria kondisaun infraestrutura bázika nunee agrikultór bele utiliza hodi hasa’e produsaun.

Irrigasaun ida ne’e, tuir nia, meramente la‘ós infraestrutura de‘it maibé fó esperansa bá povu Baukau tomak katak tinan ida ne‘e tinan esperansa no esperansa nunka bosok. Maski neneik maibé serteza.

“Ohin ita halo inaugurasaun ba benefisiariu hamutuk natar ektares 720 pertense ba Postu Administrativu haat iha Baukau, inklui Postu Administrativu Ossu, Munisipiu Vikeke,” dehan PAM Baukau ne’e.

PAM ne’e agradese mós ba Ministru Marcos ne‘ebé la para atu la‘o tama to‘o mota ku‘ak no natar, hodi haree no observa, rona nafatin xefe suku sira, administradór sira, liu-liu komunidade natar-nain sira-nia halerik.

Projetu ne’e responsabiliza husi kompañia internasionál Xina Civil Engineering Cosntruction Corporation ho orsamentu millaun $14.(*/KI).

Hakarak lee notisia kompletu no notisia sira seluk tan, asesu link e-paper INDEPENDENTE:https://digital.independente.tl,edisaun segunda (12/01).

Rate this item
(0 votes)

Independente Digital TV

Follow us on Facebook

Kalendariu Notisia

« January 2026 »
Mon Tue Wed Thu Fri Sat Sun
      1 2 3 4
5 6 7 8 9 10 11
12 13 14 15 16 17 18
19 20 21 22 23 24 25
26 27 28 29 30 31