Ekipa to’o iha terenu hodi ba hasoru malu ho engineiru dono projetu Ministériu Dezenvolvimentu Rurál no Habitasaun (MDRH) destakadu Munisipiu Bobonaro nian, Engineiru kompañia kontraktór ho traballadór no komunidade sira hodi rekolla informasaun, inklui halo observasaun no dokumentasaun ba kondisaun reál projetu iha terenu.

“Iha terenu, ekipa CAC nota katak, projetu konstrusaun UMA DIGNU iha Tunubibi kuaze ninia implementasaun GRAVE. Projetu refere nia progresu fíziku la’o neneik los, la tuir tempu determinadu iha kontratu. Kontratu inisiál, projetu hahú konstroi iha 4 Novembru 2024 no lolos termina ona iha 4 Novembru 2025. Halo la hotu, extende tan ona kontratu to’o 28 Maiu tinan 2026, maibé oras ne'e ninia progresu fíziku foin atinji 48%,” Sita komunikadu ne’ebé Online INDEPENDENTE asesu husi Media CAC, Sexta (17/04).

Projetu la’o tarde ne’e kauza prinsipál ida mak kompañia kontraktór la iha kapasidade finanseira hodi halo konstrusaun. Parte krítiku liu iha projetu ne’e mak materiál konstrusaun sira ne’ebé kompra hodi utiliza ba konstrusaun barak mak la iha, la tuir espesifikasaun no hatama materiál sira mós tarde. Hirak ne’e kauza traballador sira halo servisu mós la másimu. Alende hatama materiál konstrusaun tarde, traballadór barak mós seidauk iha kontratu no seidauk halo pagamentu ba sira.

Kauza prinsipál seluk ida mak, ekipa CAC identifika katak, tékniku engineiru sira ne’ebé Ministeriu MDRH kontrata atu halo jestaun no kontrola projetu UMA DIGNU ne’e sira nia koñesiementu hodi halo supervizaun ba projetu limitadu. Ida ne’e refleta mós ba sistema jestaun instituisaun nian ne’ebé LA DIGNU ba nia funsionariu destakadu sira.

CAC identifika, funsionariu destakadu MDRH nian iha terenu, alende koñesimentu menus, sira mós la iha kondisaun fatin (office) ba sira atu halo servisu. La iha fasilidade komputadór, printer no fasilidade administrasaun sira seluk atu apoiu hala’o servisu. Ida ne’e bele justifika husi engineiru sira ne’ebé ekipa CAC ba hasoru atu husu informasaun ba sira, sira la hatene tanba la iha dokumentu ruma iha sira nia liman atu ko'ali ho ekipa CAC, hanesan; Dezeñu, BoQ, Relatoriu supervizaun terenu nian inklui dokumentu progresu pagamentu sira.

Alende ne’e, kauza prinsipál ida mak traballador sira halo konstrusaun troka malu hela de’it. Balun kontratu antes ona mai hodi halo konstrusaun, depois halo servisu seidauk konklui husik hela tiha. Kontraktór sira kontratu fali traballador foun mai mós kontinua hasoru problema oioin: Traballadór balun la iha koñesimentu, esperiensia no seidauk profesionál, liu-liu atu monta panel column edifisiu sira, inklui sira nia kontratu ho kompañia kontraktór mós la serteja, nune’e halo sira vontade servisu ladun iha.

Ekipa nia observasaun iha terenu revela mós katak, iha uma unidade 25 ne’e, barak mak abandona ho kondisaun grave. Ekipa identifika kondisaun uma hahú aat daudaun. Uma nia isin lolon sira balun hahú nakfera ona, inklui arus odamatan sira mós balun nakfera. Alende ne’e besi, baut no muur,  no plat sira ne’ebé utiliza ba koneksaun panel column sira mós ferujen hotu ona.

Ekipa identifika, item servisu barak mak implementa la refleta ba Bill of Quantity (BoQ), inklui mós la tuir dezeñu. Item sira ne’ebé la tuir dezenu no BoQ mak hanesan asesesoria ba concrete panel ne’ebé nia medida balun naruk no balun badak. Panel balun la utiliza plat besi hodi asegura no hametin koneksaun panel sira. Koneksaun panel balun la utiliza baut no nia porka sira, inklui balun utiliza fali besi 8 ml. Iha item preparation nian hatudu katak. Sumur/posu tau bee kada uma la halo. Alende ne’e, Septik tanke toillet nian mos cor direta de’it ba block leten, ne’ebé loloos tenke cor iha beton nia leten.

Liu-tan ida ne’e, projetu UMA DIGNU mós lori prejuiju sosiál ba komunidade sira. Bainhira ekipa CAC to’o iha fatin projetu, komunidade balun lamenta ho kompañia kontraktór nia servisu. Komunidade ida lamenta katak, projetu konstrusaun ba UMA DIGNU unidade ida mak utiliza fali ninia ahi eletrisidade privadu hodi halo servisu. Komunidade ne’e tenke lakon dolar 3 kada loron hodi sosa pulsa eletrisidade, enkuantu kompañia kontraktór ignora sasan sira hanesan ne’e.

Husi rejultadu monitorizasaun ekipa CAC nian iha terenu ne’e hatudu katak, implementasaun projetu konstrusaun iha Tunubibi, Bobonaro hasoru problema kompleksu oioin hasoru kontratu, BoQ, dezenu, problema sosial sira no rísku boot atu hamosu korrupsaun ho tipu fraude konstrusaun no poténsia fó prejuiju ba estadu. Projetu ne’e dezeña la tuir kondisaun reál iha terenu, liu-liu la refleta kapasidade dono projetu rásik inklui kompañia kontraktór nasionál sira. Nune’e mós kontrolu husi dono projetu  MDRH no Agencia Desenvolvimento Nacional (ADN) la másimu.

Iha terenu, ekipa halo ona asaun prevensaun kriminál nian iha kontekstu servisu tekniku nian. Ekipa akonsella no rekomenda ona ba parte engineiru tékniku sira atu servisu tuir dokumentu tékniku dezeñu, BoQ no kontratu. Ekipa mós akonsella sira atu garante prinsipiu integridade iha projetu konstrusaun sira.

Ba medida mitigasaun iha nivél desizaun politika sira, CAC sei produz relatoriu inspesaun ida kle’an no estratejiku hodi hato’o rekomendasaun hadi’a sistema sira jestaun no kontrolu nian rigór no efetivu ba dono projetu ho parte relevante sira.