Print this page

PM Xanana husu ME reforsa formasaun ba Formadór li’an jestuál Featured

By Cesarina de Carvalho Fevereiru 17, 2026 200
Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão. FOTO: Media-GPM// Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão. FOTO: Media-GPM//

DILI: Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão husu bá Ministériu Edukasaun (ME) atu reforsa formasaun ba Formadór li’an jestuál sira, nune'e koloka iha Eskola sira hanorin maluk Ema ho Defisiénsia tilun sira ho di'ak liután.

“Husu bá Ministra Edukasaun tenke iha programa ne’ebé di’ak kona-bá formasaun bá formadór sira li'an jestuál ni'an atu koloka sira iha eskola sira, nune’e sira bele ko’alia ho professór sira no mós bele tradús li'an jestuál bá maluk sira ho defisiénsia tilun,” PM Xanana husu iha ámbitu abertura bá Workshop Nasionál Kona-bá Validasaun Sinál Jestuál Timor-Leste ho tema: “Rona ho ami-nia matan no ko’alia ho ami-nia liman” ne’ebé realiza iha salaun João Paulo II Comoro, Segunda (16/02).

Tuir Xefe Governu katak Ministériu Edukasaun tenke halo programa ida-ne’e hodi hatudu kompromisau IX Governu Konstitusionál ni'an bá li'an jestuál, nune’e fasilita maluk defisiénte sira iha tradusaun bá transmisaun informasaun hosi média, fasilita tradúsaun iha eventu bo’ot sira, semináriu sira no seluk tán.

Iha fatin hanesan,  Ministra Edukasaun, Dulce de Jesus Soares hateten, IX Governu Konstitusionál liu-hosi Ministériu Edukasaun iha kompromisu as-liu atu assegura edukasaun inkluzivu bá ema hot-hotu.

“Tuir Lei Baze Edukasaun Timor-Leste nian, labarik sira hotu iha direitu atu la'ós de'it bá eskola, maibé mós atu iha oportunidade hanesan bá susesu eskolár,” Ministra haktuir.

Nia fundamenta, agora Ministériu Edukasaun mós hahú ona haree ho kle’an problema defisiénsia tilun no matan ne’ebé foka bá tratamentu no intervensaun sira.

Iha biban ne'e mós, Diretora Klibur Defisiénsia Tilun Timor-Leste (KDT-TL), Crisensia Madeira de Jesus, konsidera hanesan onra bo’ot tebes hodi simu ema hotu iha semináriu validasaun importante ida-ne'e bá li'an jestuál Timor-Leste ni'an.

Durante tinan tolu ikus, KDT-TL parseria ho Assosiasaun Defisiénsia Timor-Leste (ADTL) Ministériu Edukasaun (ME) no Institutu Nasionál Linguistika (INL) servisu hamutuk ho komunidade defisiénsia tilun iha Timor-Leste ho apoiu tékniku hosi PHD hamutuk lori ida-idak nia koñesimentu, kultura no esperiénsia moris hodi dezenvolve mata-dalan li'an jestuál Timor-Leste nian - Lian ida-ne'ebé lori dignidade, kreatividade no identidade bá sidadaun sira ho defisiénsia tilun.

“Ohin loron marka momentu importante ida maka validasaun bá lian ida-ne'e. Maibé ida-ne'e la'ós de'it nu'udár pasu prossesuál ida. Rekoñesimentu ofisiál bá li'an jestuál Timor-Leste nian mak ezijénsia morál no nesesidade prátiku ida,” Crisensia Madeira de Jesus hateten.

Nia reforsa, ida-ne’e sei fasilita labarik sira atu aprende li'an jestuál hosi idade kiik, fasilita komunikasaun entre defisiénsia tilun no ema ne'ebé la ho defisiénsia tilun iha familia, fatin- servisu no fatin públiku sira. 

Aliende ne’e, assegura katak, labarik defisiénsia tilun sira bele assesu bá edukasaun no atinje sira-nia poténsia, haburas merkadu servisu bá tradutór li'an jestuál no afirma Timor-Leste nia kompromisu bá direitus umanus, inkluzaun no dignidade ema ho defisiénsia sira-nian.

Nune'e, KDT-TL husu Primeiru Ministru, Ministra edukasaun, INL no parseiru sira tempu atu halo asaun ho determinasaun mak agora. Aprezentasaun lei rekoñesimentu legál bá li'an jestuál Timor-Leste nian la'ós de'it simbóliku, maibé transformativu rekoñesimentu legál sei permite labarik ho defisiénsia atu aprende formalmente, tulun manorin sira bele uza bá hanorin no bá utilizasaun públiku, hodi asegura katak labarik no adultu ho defisiénsia tilun la hela iha kotuk.

Nia parte, agradese bá PM Xanana ne'ebé rona ona preokupasaun maluk sira hosi KDT-TL iha fulan agustu 2025, durante akampamentu bá joven ho defisiénsia no responde kedan pedidu hodi hari'i sentru aprendijazen bá labarik sira ho defisiénsia tilun desde Novembru 2025 no utiliza ona.

Purtantu, workshop ne’e realiza durante loron lima hahú hosi 16-20 fevereiru ho partisipante kada munisípiu iha na’in-lima, hetan apoiu hosi Departamentu Negósiu Estranjeiru no Komérsiu (DFAT) Austrália, koordena ho Ministériu Edukasaun, INL no ADTL.

Editor: Aquino Gomes

Rate this item
(0 votes)