Print this page

Monitorizasaun TLCE: Eskola barak iha TL hasoru ‘krize’ manorin Featured

By Cristina Ximenes Janeiru 14, 2026 154
Diretór Ezekutivu TLCE, José Monteiro. Foto: INDEPENDENTE Digital-TV Diretór Ezekutivu TLCE, José Monteiro. Foto: INDEPENDENTE Digital-TV

DILI: Timor-Leste Collation for Education liu husi ninia monitorizasaun deskobre katak kuaze eskola sira iha Timor-Leste hahú hasoru krize manorin, liu-liu ba materia espesifiku no materia importante sira.

Diretór Ezekutivu TLCE, José Monteiro hatete, daudauk ne’e menus manorin sai hanesan problema boot iha edukasaun. Eskola barak ne’ebé iha númeru manorin kompletu, daudauk ne’e menus ona.

“Numeru professor menus loos. Professor kontratadu barak uluk hanorin matéria sira espesifiku hanesan fízika, matematika ne'e agora sira laiha tiha ona,” dehan José ba jornalista Jornál INDEPEDENTE, iha nia kna'ar fatin, Kaikoli, Tersa (12/01).

Daudauk ne’e, nia hatutan, hahú tama iha tinan hanorin foun, maibé professor Portugés barak mak reforma tanba idade avansadu ona.

"Kuaze eskola sira barak iha Timor ne'e hahú ona enfrenta difikuldade menus professor ba materia espesifiku balun, maibé dala-barak ba matéria importante sira,” dehan nia.

Tuir nia, bainhira manorin menus, maske sala aula ne’e boot no teknolojia avansadu, maibé prosesu aprendizajen sei labele lao.

“Ne'ebé ida ne'e krítiku la halimar, no ida ne'e loloos tenke rezolve lalais. Ministériu Edukasaun hatene karik, iha kapasidade halo ánaliza karik, sira hatene ona númeru estudante ne'e kada tinan tenke aumenta, sira prepara mestri hira, sala aula hira, ekipamentu materiais hira, ne'e hatene, sira halo ánaliza ida ne'e.”

Maibé, nia dehan, Ministériu Edukasaun la hatene buat ida ne'e.

Aleinde problema menus manorin, TLCE mós deskobre katak husi eskola hirak ne’ebé eziste iha TL, so iha 25% de’it mak asesu bee-moos.

“Signifika bee ne'e estavel, fase liman, ba hariis fatin, hotu-hotu kompletu. Restu ne'e bee-moos laiha, kuru mai de'it mak iha," dehan Direitór ne’e.

Nia dehan, bee-moos ba eskola ne'e loloos importante, tan ne’e labele lori fali asuntu ne'e hodi politiza.

"Ita laos halo buat barak dala ida iha tempu hanesan, maibé ita tenke define ida prióridade entre prióridade, depois tau uluk kestaun, depois prióridade sira seluk ne'e tuir fali," nia konklui.

Molok ne’e, Koordenador EBF 1, 2 Vila Verde, Filomena Casamira informa, eskola ne’ebé nia lidera ne’e mós hasoru problema menus kadeira-meza no mós manorin.

"Profesór ha'u hanoin agora ne'e problema ne'e la'ós EBF Vila Verde de'it maibé ne'e territóriu laran tomak tanba foin daudauk ita haree anunsiu husi Komisaun Funsaun Públika katak komesa 1 Janeiru 2026 profesór sira ne'ebé reforma labele tama ona servisu," dehan nia.

EBF Vila Verde, nia dehan, iha professor na’in 8 mak reforma, ho nune’e afeita mós ba prosesu aprendizajen.

Enkuantu, Diretór Eskola 12 Novembru, Marculino Menezes Babo hatete katak, eskola ne’ebé nia lidera daudauk ne’e akumula estudante 1.210 husi desimo anno to’o desimo sengundo, maibé fasilidade sira la adekuadu, liu-liu sintina no bee-moos.

"Provizoriametnte ami iha haris fatin ida de'it ne'ebé estudante sira hadau malu loos.

“Ami-nia preokupasaun segundo mak bee. Bee ne'e loron ida mai, loron ida la mai,” dehan Marculino ba Jornal INDEPENDENTE, iha nia knar-fatin, Segunda (12/10).

Tuir nia, kondisaun ne’e halo prosesu aprendizajen la lao ho normal. Ate, iha loron balun bainhira bee laiha, parte eskola tenke autoriza estudante balun fila sedu.

“Imajina katak estudante 1.210 mak bee loron ida mai, loron ida la mai, ne'e nesesidade barak liu, entaun labarik sira tuir prosesu aprendizajen ladun normal, entaun estudante lisensa fila ba uma tanba ne'e mak problema," dehan Marculino.

Rate this item
(0 votes)