Print this page

Komemorasaun Proklamasaun unilaterál ba dala-50 nu’udar memória no espíritu ba Timoroan sira Featured

By Ivonia Varela Novembru 29, 2025 44
Prezidente Republika José Horta hato'o diskursu iha ambitu komemorasaun loron proklamasaun unilateral ba dala-50 ne'ebe realiza iha Palasiu Governu, Dili, Sesta (28/11/25).  Foto: Media PR. Prezidente Republika José Horta hato'o diskursu iha ambitu komemorasaun loron proklamasaun unilateral ba dala-50 ne'ebe realiza iha Palasiu Governu, Dili, Sesta (28/11/25). Foto: Media PR.

DILI: Prezidente Republika José Horta hatete, loron 28 fulan-Novembro tinan 1975, nu’udar loron ne’ebé sai iis bá Timor-Leste nia Identidade Nasional, nune’e iha komemorasaun ba proklamasaun unilaterál ba dala-50 nudar memória no ispíritu ne’ebé labele nakfera husi povu.

“La’ós de’it loron ida data ida iha kalendáriu, ida-ne’e maka hanesan moris husi aten-barani, memória no espíritu ne’ebé labele nakfera husi povu ida ne’ebé, maski iha oras ne’ebé nakukun liu, nunka lakon fiar no la husik esperansa mate,” dehan PR Horta liu husi nia diskursu iha ambitu komemorasaun loron proklamasaun independensia ba dala-50, ne’ebé hala’o Iha Palasiu Governu, Sesta (28/11).

Xefe Estadu hatutan, tinan lima nulu liubá, nia mós hola parte iha grupu ki’ik ida husi joven mehi na’in sira, ne’ebé maioria la hó estudu universitáriu, maibé sira hotu dudu husi buat ida ne’ebé boot liu duké koñesimentu akadémiku, konviksaun ne’ebé maka’as katak Timor-Leste merese atu sai livre.

Maske sira laiha diploma, maibé sira iha korajen atu imajina buat ne’ebé imposivel no sira laiha esperiénsia Estadu nian, maibé iha serteza katak povu tomak iha direitu ba dignidade, bá auto-determinasaun no bá respeitu entre nasaun sira.

“Loron ohin maka loron ida ba reflesaun no reverénsia. Loron ida atu ita hakruuk ho respeitu ba Martir no Eroi sira Independénsia nian, ba vítima inosente sira, ba sira ne’ebé, maske iha ita-nia leet, luta iha ita-nia fileira, hetan akuzasaun nu’udar “traidór”, sira ne’ebé liu tiha ona no sira ne’ebé la’o nafatin hamutuk ho ita,” Horta haktuir.

Prezidente Horta mós akresenta, selebrasaun loron Proklamasaun Unilateral Indepedensia bá dala-50, atu fó hanoin hikas, ba ukun nain, Membru Governu sira iha 1975 nian, ne’ebé tinan lima-nulu liubá partisipa iha leitura istórika proklamasaun Timor-Leste nia Independénsia.

Erói sira barak prezente iha fotografia sira ne’ebé hatudu iha dalan sira sidade Díli nian no iha materiál ofisiál sira ne’ebé prepara husi Komisaun Organizadora, ho lema: “Atu selebrasaun tinan 50, hosi pasadu nian,  garante mai ita konfiansa iha prezente no esperansa ba futuru”.

“Ita hanoin hikas, ukun nain, Membru sira Governu 1975 nian, ne’ebé tinan lima-nulu liubá partisipa iha leitura istórika proklamasaun ita-nia Independénsia nian. Ita mós hanoin, ho admirasaun kle’an, Eis-Kombatente FALINTIL sira ne’ebé, iha ai-laran no iha klandestina, lori todan ne’ebé toos liu husi rezisténsia armada,”tenik Horta.

Nune’e mós atu hanoin hikas, ho onra boot, bá sira ne’ebé mate ona, no kumprimenta ho gratidaun sira hotu ne’ebé la’o hamutuk nafatin hela, hodi kontinua serbí nasaun  ho aten-barani, dedikasaun no sentidu misaun nian ne’ebé nunka nakdoko.

Entre sira-ne’e, no barak seluk tan ne’ebé nia naran labele inklui iha lista ruma, maka forsa loloos TL nia Istória, forsa ida ne’ebé halo hosi silénsiu, sakrifísiu no domin ba nasaun.

Enkuantu, fotografia sira ne’ebé namkari iha sidade hanesan omenajen simbóliku ida, maibé nunka kompletu. Fotografia sira la kapta raan, kosar no matan-been hotu-hotu ne’ebé forma timoroan Luta Libertasaun Nasionál.

“Oin barak sei sai anónimu ba nafatin; lian barak lakon ona lahó rejistu, ain-hakat barak mak lakon iha foho no foho-leet sira rezisténsia nian,” Horta salienta.

Xefe Estadu esplika, Maibé hotu-hotu, maski sira ne’ebé la mosu iha mural sira ka la temi iha diskursu sira, moris nafatin iha povu nia memória kle’an no iha aliserse invizível TL liberdade.

“Tanba ne’e mak ohin ita evoka mós figura sivíl no relijioza boot sira ne’ebé, ho korajen morál no ho vizaun umanista, halakan tinan nakukun sira okupasaun nian,” PR hatete.

Prezidente subliña katak forsa loloos istória Timor-Leste nian harii iha silénsiu no iha sakrifísiu, hodi transforma moras husi pasadu nian sai nu’udar fundasaun ba Estadu Direitu Demokrátiku modernu ida.
Rate this item
(0 votes)