Madalena, feto difisiensia ida husi Manufahi, moris iha família ida ho maun-alin na’in neen. Maski nune’e, nia mesak de’it mak moris ho kondisaun difisiensia.
Nia tempu labarik la fasil, tanba aleinde pobreza, nia mós la hetan oportunidade atu eskola hanesan nia maun no alin sira seluk.
“Ha’u-nia moris uluk nakonu ho dezafiu—hanesan ema kiak no mós hanesan ema ho difisiensia,” nia dehan bainhira ko’alia ho jornalista sira iha nia knar-fatin, Bekora, Sesta (10/04).
Iha tempu ne’ebá, Madalena la hatene lee no hakerek.Nia aprende de’it iha uma no ajuda família halo servisu lor-loron.
Hafoin mai iha Dili iha tinan 2006, nia hahú aprende lee liu husi ajuda kolega sira iha Tibar.
Husi ne’ebá, nia komesa hakat ba oin.Maski tarde, nia aprende letra husi baze to’o bele lee di’ak. Experiénsia ne’e sai pontu importante ida ne’ebé muda nia moris.
Desizaun atu sai independente
Iha tinan 2011, Madalena halo desizaun importante ida: husik família atu buka independénsia. Nia hela iha Sentru Juventude ho apoiu husi ema di’ak sira hanesan komunidade relijiozu.
Durante tinan barak, nia la’o hela ho prinsipiu ida: moris independente. Iha tempu ne’e, nia hahú hetan oportunidade atu servisu iha Raes Hadomi Timor Oan (RHTO) hanesan voluntária, antes sai staf permanente.
Iha servisu fatin ne’e, nia aprende buat barak—husi simu telefonema, organiza dokumentu, to’o envolve iha formasaun no atividade sosial.Gradualmente, nia kapasidade aumenta no nia hetan konfiansa husi kolega sira.
Edukasaun no mehi tolu
Maski iha limitasaun finanseiru, Madalena la para atu aprende. Ho apoiu husi organizasaun sira, nia kontinua eskola husi 2015 to’o 2018 liu husi programa edukasaun inkluzivu, to’o remata nivel sekundáriu.
Nia dehan katak nia moris motiva husi “mehi tolu” mak: Hetan servisu no sai independente, iha uma rasik, no forma família .
Daudauk ne’e, mehi hirak ne’e konsege realiza ona. Nia iha servisu, hela iha uma rasik, no mós iha família ho oan ida.
Harii AEFD: Esperansa ba Feto Difisiensia
Hafoin realiza nia mehi sira, Madalena la haluha feto difisiensia sira seluk ne’ebé seidauk hetan oportunidade.Husi ne’e, nia harii Asosiasaun Esperansa Feto Difisiensia iha tinan 2020.
Organizasaun ne’e harii durante pandemia Covid-19, no hetan legalidade iha Ministériu Justisa iha 2022.
AEFD foka espesifikamente ba defende direitu feto difisiensia—grupu ne’ebé durante ne’e menus atensaun.
Ho apoiu husi parseiru internasionál hanesan The Asia Foundation no governu, AEFD implementa ona programa iha munisípiu lima, inklui Baukau, Ermera, Dili, Likisá no Aileu.
Programa sira inklui:Advokasia no justisa, Prevenasaun violénsia bazeia ba jéneru, Formasaun kapasidade, no Empoderamentu ekonomia.
Programa importante idahusi programa AEFD mak empoderamentu ekonomia liu husi soru tais. Programa ne’e fó treinamentu ba feto difisiensia atu aprende produsaun tais, hodi prepara sira sai independente.
“Labele fó servisu direta, maibé tenke prepara sira uluk ho koñesimentu,” Madalena esplika.
Luta Hasoru Violénsia no Diskriminasaun
Iha tinan 2025, AEFD halo asisténsia ba kazu tolu ne’ebé envolve feto difisiensia, inklui violénsia doméstika no asediu seksual. Organizasaun servisu hamutuk ho ONG no entidade legál atu asegura vítima sira hetan justisa.
Madalena sublina katak feto difisiensia, liu-liu iha área rural, vulneravel tebes tanba menus informasaun no asesu ba servisu.
AEFD mos fó apoiu ba edukasaun. Iha kolaborasaun ho Asosiasaun Difisiensia Timor-Leste (ADTL), organizasaun refere feto difisiensia sira atu asesu ba universidade.
Iha 2025, ema na’in neen konsege kontinua estudu iha Universidade Nasional Timor Lorosa’e (UNTL).
Lideransa ho inspirasaun
Istória Madalena hatudu katak limitasaun la’ós barreira, maibé pontu inisiu ida. Husi la hatene lee, nia agora lidera organizasaun ida ne’ebé ajuda ema barak.
“Maski hasoru situasaun oioin, ha’u hamriik firme ho vizaun atu lori feto difisiensia ba futuru ne’ebé di’ak liu,” nia dehan.
Istória ne’e la’ós de’it inspirasaun, maibé mos hanorin katak ho vontade, oportunidade, no apoiu, ema ida bele muda nia moris no mós ema seluk nia moris.