Vise-Prezidente Bankada FRETILIN, Maria Angelica Rangel da Cruz dos Reis hatete, Bankada FRETILIN ho konsiensia klara no rekoñese katak mundu ohin loron hasoru krize internasional ne’ebé provoka husi funu iha Mediu Oriente. Perturbasaun no kontrolu iha estreita Hormuz lori konsikoensia devastadora ba ekonomia Nasaun hotu iha mundu.

Nune’e, provoka krize enerjia, inflasaun deskontrolada iha folin mina, inseguransa alimentar no efeta ba beins no konsumu sira seluk. Nasaun hanesan Timor-Leste ne’ebe nian ekonomia depende ba importasaun la iha imunidade ba xóke ekonomika ida ne’e. Timor-Leste vulveravel tebes ba efeitu sira husi krize ida ne’e.

 Nia dehan, iha fim de fevereiro, bainhira funu Israel-Amerika hasoru Iraun nakfera, Bankada FRETILIN preokupa kona-ba medida antisipasaun ne’ebe estadu Timor-Leste presiza foti hodi proteje populasaun, negosiu sira no estadu nian seguransa enerjia rasik. Governu foti dalan hodi emite Medidas hodi estabelese presu másimu iha merkadu.

Maibé medidas ida ne’e tuir Bankada FRETILIN nian hare ladauk ajuda povu hodi hakman sira nian despeza ba kombustivel, até kontrariu, medida ida ne’e istimula espekulasaun presu gazoel no gazolina iha merkadu domestika.

“Proposta Orsamentu Rektifikativu nudar resposta ida, mesmu tarde, maibe importante no nesesita tebes ba ita nian rain. Importante tanba ita presiza proteje ita nian rain no emar husi impaktu krize mundial ida ne’e. Importante mos atu ita redezeña planu sira ne’ebé lori Timor-Leste ba rezilente hasoru xóke ekonomika sosial sira,” Dehan Deputada Maria Angelica Rangel liu husi deklarasaun Bankada FRETILIN, ámbitu diskusaun dahuluk ba proposta Orsamentu Retifikadu, iha Parlamentu Nasionál, Kinta (28/05).

Tuir Bankada FRETILIN katak ho motivu ne’ebe dudu governu aprezenta Orsamentu Rektifikativu ida ne’e mak atu asegura seguransa enerjétika liu-liu fornesementu eletresidade, atu estabiliza ekonomia liu-liu presu kombustivel no ai-han nune’e mos hasa’e kapasidade resposta estadu nian ba xóke esternu sira.

Nune’e Governu aprezenta orsamentu ho montate tokon $271 hodi finansia medidas xave 7, iha Orsamentu Rektifikativu

Kompostu Seguransa enerjétika, liu husi estabelese rezerva nasional ba kombustivel ba EDTL ho montate orsamentu tokon $174,3, hodi asegura EDTL bele funsiona durante fulan hitu.

Iha estabilizasaun folin kombustivel no protesaun ba podér kompra, liu husi subsidiu ba Mina mina iha merkadu ho orsamentu tokon $42,0 inklui ona mina ba ambulánsia no tratore sira iha munisipiu.

Iha seguransa alimentar, atu reforsa stock ba fos iha Sentru Lojístiku Nasiona (CLN) ho montante tokon $5,0.

Iha Seguransa nasional, atu rekruta 400 kadetes ba PNTL ho orsamentu hamutuk tokon $3,0.

Iha Komprimisiu Internasional, Timor-Leste atu asume Prezidensia Pro Tempore ba CPLP ho orsamentu tokon $2,0.

Iha reforsu institusional no operasional ba RAEOA, ho montante tokon $3,9 hosi apoia  estrutura administrativa foun, operasaun no manutensaun no mos ekipamentu servisu notariu nian.

Iha reforsu reserva kontinjénsia ho montante tokon 40,9, hodi prepara ba responde nesesidade urjenti ruma husi liur.

Nia afirma, husi medida 7 ne’e, orsamentu fatia boot liu hodi finansia medidas 2, hanesan sosa mina ba EDTL no subsidiu ba presu kombustivel. No bele hare momos, iha medidas 4 deit mak kategoriza hanesan resposta ba krize kombustivel no perturbasaun kadeia oferta ne’ebe kauza husi funu médiu orente.

Enkuantu medidas 3 seluk, rekrutamentu membru foun PNTL nian, Orsamentu adisionál ba RAEOA no Prezidensia Pro tempore ba CPLP. Medidas sira-ne’e hanesan boleia deit Rektifikativu ida ne’e, no hatudu momos inkapasidade planeamentu Governu nian.

Maibé pergunta mak ne’e, sá urujensia mak reprezenta husi medida regular sira ne’e hodi altera Lei Orsamentu nian?. Sá impaktu imediata se la altera orsamentu inisial?.

“Laos deit boleia finanseira. Iha audensia públika ho Governu, ami levanta kestaun sira konaba transparensia iha feitura orsamentu Rektifikativu nian, kalkulu presu lolos ne’ebe afetadu husi funu, modalidade aprovizionamentu ba sosa kombustivel, presu unitariu lolos, hanesan rezerva-armajenamentu ne’e oinsa?, projesaun presu merkadu domestika  ba mina no nesesidade baziku ne’e oinsa?, kustu hira lolos mak estadu hakarak kobre hodi redus pezu ba uma-kain sira. Duvida sira ne’e to’o agora la hetan resposta klaru,” Nia husu.

Nia reforsa, situasaun ida ne’e hamosu duvida boot ida ba Bankada opozisaun no hakarak hetan resposta lolos husi Governu. Hasoru krize internasional ne’ebe iha, Orsamentu Rektifikativu ida ne’e mai atu proteze duni ita nia rain no povu, ka orsamentu ida ne’e sei uza nuudar kamuflajen politika no ekonomika atu muda dolar milloens atus-ba-atus ba interese espesifiku ruma?. Keta halo ita uza krize ne’e, individu no empreza balun aproveita subar nian interese iha laran, ka lian seluk ema dehan  kesempatan dalam kesempitan. Publiku presiza hatene.

“Bainhira ita hare didiak orssamentu ba medidas boot rua hanesan tokon $174.3 hodi sosa mina ba EDTL no tokon $42 hodi fo subsidiu ba mina iha merkadu domestika, ita la hetan projesaun lolos folin mina kada litru ne’ebé ita atu sosa ka sosa tiha ona, oinsa mak atu implementa liu husi Governu mak sosa ka empreza estatal hanesan Timor Gap ka EDTL,E.P mak sosa ka empreza privadu mak sosa? Oinsa ho Mekanismu monitorizasaun no akompañamentu?,” Nia lamenta.

Nia fundamenta, kona-ba subsidiu, presu lolos ne’ebe komunidade tenki selu ne’e oinsa?. Mantein ho presu másimu ne’ebe Governu estabelese liu husi dekretu-lei ka oinsa?. Enkuantu presu mina iha merkadu internasional tendensia komesa tun ona kompara ho inisiu eskalasaun funu iha Iraun. Maibe mina subsidiu iha Timor kontinua sa’e ba bebeik.

Nune’e, ba medidas rua ne’e, rezerva estratéjika ba EDTL no subsidiu kombustivel, Bankada FRETILIN hakarak husu direta no espera hetan resposta lolos no onestu husi Governu.

“Ba Orsamentu tokon $174.3, osan ne’e uza tiha ona hodi sosa mina ba EDTL, selu tiha ona ba kompaña hodi sai rezerva, nune’e liu husi proposta retifikativu atu mai legaliza deit aktu ne’ebe Governu halo tiha ona. Ka foin mak atu tau osan liu husi Retifikativu ida ne’e no sei ezekuta hafoin aprovasaun iha Parlamentu ida ne’e?,” Nia kestiona.

Nia argumenta, ba orsamentu tokon 42, liu-liu tokon $40 ne’ebe atu uza ba subsidiu ba kombustivel, medidas ida ne’e sei implementa hafoin proposta rekifikativu ne’e aprova ka ida ne’e mos implementa tiha ona, kontrstu iha ona no pagamentu hahu ona?.

Nune’e, hakarak repete fali, lolos mak hanesan ne’ebé, foin atu aprezenta medidas sira hodi responde krize kombustivel liu husi proposta Retifikativu ida ne’e ka medidas sira ne’e Governu implementa tiha ona, no orsamentu uza ona, presiza deit parlamentu atu ajuda inskreve hela verba sira ne’e iha tabela orsamentu 2026 nian.

“Primeiru Minstru, Dala ida tan, ami hakarak reafirma katak, presiza tebes retifikativu planu no orsamentu 2026 nian hodi hatan ba krize ne’ebe mosu. Medida sira ne’ebe Governu propoin agora, ami hare ne’e hanesan alivia deit efeitu husi krize kombustivel no enerjia, maibe la’os respostas lolos ba krize ne’e rasik,” Kata nia.

Nia adianta, atu hetan medidas sira ne’ebe bele responde ba krize kombustivel no enerjia ne’ebé iha ne’e bele hahu ho pergunta sira hanesan. Tanba sa Timor Gap hanesan empreza estadu nian la bele fa’an mina, ka kria rezerva hodi intervein iha merkadu bainhira hasoru perturbasaun suplay cahin. Tanba sa Pertamina Indonesia, empreza Estatal Indonézia nian bele faan mina ba Timor-Leste, maibe Timor-Leste rasik la bele?.

Tanba ho krize ohin loron, diak liu mak estadu investe iha nian rezervatoriu rasik ho sedu agora, ka husik empreza privadu hanesan ETO mak prepara rezervatoriu ba Estadu tomak? No ida ne’e urjente ka lae ba situasaun agora?.

“Tanba sa empreza Estadu nian hanesan Timor Gap, labele sosa mina fornese ba EDTL?. Enkuantu iha tina 2022 no 2023 Timor Gap bele fornese mina ba EDTL? Tanba sa la kontinua?,” Nia kontinua husu.

Nia akresenta, tanba sa estadu ka liu husi nian empreza sira hanesan EDTL no Timor Gap, bele halo akordu diretamente ho industria refinaria sira?.

“Pergunta simples sira ne’e mak ema bain-bain husu iha iha espasu publiku sira. Maibe bainhira ita seriu duni atu buka resposta ba pergunta simples sira ne’e. FRETILIN iha serteza katak medidas sira iha Orsamentu retifikativu ida ne’e sei diferensa. No sei responde ho forma intregral ba kualker xóke iha merkadu enerjia no kombustivel nian,” Nia hakotu.